Kimochi : Хүний эрх

Хүний эрх

Сонгуулийн хуулийн олон заалт зөрчигдөж ихээхэн зөрчил булхайтай явагдсан их хурлын сонгуулийн маргаан дуусаагүй байхад орон нутгийн сонгууль болж өнгөрөв. Өмнөх сонгуультай харьцуулахад харьцангуй бага зөрчил, булхай гарсан сонсогдож байгаа хэдий ч энэ талын маргаан мөн л тасарсангүй. Түүнчлэн урьд өмнө тохиож байгаагүйгээр ирц муутай сонгууль болсон юм. Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуульд нийт сонгогчдын ердөө л 62 гаруй хувь нь оролцсон байх юм.

Сонгуулийн явцад гардаг зөрчил булхай нь сонгогчийн эрхийг ямар нэгэн байдлаар зөрчиж байгаа хэрэг юм. Энэ талаар сонгуулийн өмнө 2004 оны 4-5 дугаар сар болон 9-10 дугаар сард хийсэн судалгаан дээр тулгуурлан тулгамдаад байгаа зарим асуудлыг авч үзье.

Судалгаанаас үзэхэд нийт хүмүүсийн 15 хувь нь орон нутгийн сонгуулийн үед булхай луйвар гардаг гэсэн бол 40.4 хувь нь УИХ, ба Ерөнхийлөгчийн мөн Орон нутгийн бүх шатны сонгуульд зөрчил булхай гардаг гэж хариулсан. Ялангуяа орон нутгийн сонгуулийн үеэр иргэдийн сонгох эрх хэрхэн зөрчигдөж байгаа талаар онцлон авч үзье. Орон нутгийн сонгуулийн үеэр маш олон хүн сонгуульд саналаа өгч чадахгүй болж байна. Тэдгээрийг дараах байдлаар бүлэглэн авч үзэж болно.

1.Гадаадад амьдрагчид 1990 оноос хойш паспортын хатуу систем устаж иргэд гадаадад чөлөөтэй зорчих болсон. Нийгмийн хамгийн идэвхтэй, боловсролтой, риск хийх чадвартай, хөдөлмөрийн ба сонгуулийн насны, бас харьцангүй боломжтой хэсэг нь гадаад руу гарчихлаа. Уг нь тэд бол нийгмийн хамгийн идэвхтэй хэсэг. Тиймээс хэрвээ гадаадад байгаа монголчуудыг сонгуульд оролцуулбал сонгуулийн ирц ихээхэн өндөр байх боломжтойг харуулна. Чухам хэчнээн хүн гадаадад байгааг манайхан тоог нь ч гаргаж чадахгүй байгаа.

Учир нь гадаадад байгаа монголчууд сурахаас гадна ихэнхи нь хараар хууль бусаар амьдарч байна. Судалгаанаас үзвэл манай насанд хүрсэн хүн болгоны 7-8 орчим хувь нь ямар ч байсан гадаадад байх шиг байна. Эл хөдөлгөөн хумигдах бус харин ч өдөр ирэх тусам өсөн нэмэгдсээр л байгаа. Цаашид ч гэсэн нэг хэсэгтээ буурахгүй байх болов уу. Энд ажиглагдаж байгаа нэгэн дэвшил бол хараар ажиллахаас хууль ёсоор ажилтан дадлагажигч гаргах албан ёсны хэлбэр рүү шилжиж байгаа явдал.

Үүнтэй холбоотой дараах хоёр асуудал хөндөгдөж байгаа. Нэгдүгээрт, гадаадад байгаа хүмүүсийн бүртгэл цэгцрээгүй байдал, хоёрдугаарт, тэдний сонгуулийн эрхийн тухай асуудал. Одоогийн сонгуулийн хуулийн нэгдүгээр бүлгийн хоёрт санал авах өдөр эх орондоо байгаа, иргэн саналаа өгнө гэж заасан нь тэднийг сонгуульд оролцох боломжгүй болгож буй аж. Гэвч Өмнөд Солонгос, АНУ, Япон, Герман зэрэг өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудад амьдарч байгаа мянга мянган Монголчуудад сонгуулийн эрхийн асуудал өдөр ирэх бүр хурцаар тавигдах боллоо.

Хамгийн гол нь эдгээр хүмүүс гадаадад явахдаа Монголдоо оршин суугаа хаягаараа бүртгэл нь хэвээрээ байж л байдаг бөгөөд үүнийг хэсгийн хорооныхон чадварлаг ашигладаг.

2. Хөдөөнөөс шилжин ирэгчид: 1992 онд баталсан Үндсэн хуулиар Монгол Улсын иргэн өөрийн оршин суух газраа өөрөө сонгох эрхтэй болсон. Улмаар социализмын үед зохиомлоор барьж байсан шилжих хөдөлгөөн өөрийн зүй тогтлынхоо дагуу явагдаж олон иргэд УБ хотруу нүүж эхэлсэн юм. Судалгаанаас үзэхэд өдгөө шилжих хөдөлгөөний оргил үе өнгөрөөд байгаа бөгөөд дараагийн давалгаа Эрдэнэт болон Дархан хот руу чиглэж байна.

Амьдралаа сайжруулж ажил олж хийхийн тулд, хүүхдийнхээ боловсрол ирээдүйн сайн сайхны төлөө олон мянган гэр бүл УБ болон бусад хотууд руу нүүж байна. Гэхдээ тэднийг амар хялбар амьдрал хотод угтдаггүй. Хамгийн наад зах нь бичиг баримтаа бүрдүүлэх хүнд бэрх ажил бий. Үүнийг цөөхөн өрх албан ёсоор хийдэг ба бусад нь хотод бүртгэлгүй амьдралаа эхэлдэг. Угтаа бол тэд хөдөөнөөс ирэхдээ орон нутгийнхаа бүртгэлээс хасуулж суурьшсан газраа бүртгүүлэх ёстой. Олон мянган айл үүнийг хийдэггүй.

Тийм ч учраас маш олон хүн шилжүүлэг байхгүй гэсэн шалтгаанаар сонгуульд оролцож чадаагүй. Уг нь хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрт ...Хүн амын шилжилт хөдөлгөөн болон бичиг баримтын зөрчилтэй зэрэг шалтгаанаар сонгуульд санал өгөхийг түдгэлзүүлэх, нэрийн жагсаалтаас орхигдуулах зэргээр иргэдийн саналаа өгөх эрхийг хөсөрдүүлэхийг ноцтой зөрчилд тооцон хүлээлгэх хариуцлагыг чангатгах, уг зөрчлөөс сэргийлэх арга хэмжээ авна хэмээн заасан.

Yүний дагуу Сонгуулийн ерөнхий хороо 2004 оны УИХ-ын сонгуульд шилжин ирсэн өрхийн саналыг авах талаар нэлээд ажил хийсэн боловч бодит байдал дээр бичиг баримтын зөрчилтэйн улмаас сонгуульд саналаа өгч чадаагүй хүмүүс цөөнгүй бий. Нөгөө талаас хотод ирсэн иргэд хөдөө орон нутгийн бүртгэлээс албан ёсоор хасагдаагүй байдаг. Энэ нь нэрийн жагсаалтыг будлиантуулах шимтэй хөрс болж өгнө.

3. Хотын захад оршин суугчид. Хамгийн сүүлийн хүн амын тооллогоос харвал хотын хүн ам нийтдээ 650 мянга хүрч байгаа үүн дээр орж гарч байгаа, бүртгэлгүй хүмүүсийн тоог нэмбэл нэг саяд хүрдэг гэсэн тооцоог судлаачид хийх нь бий. Чухамдаа нийслэл хотруу чиглэсэн шилжих хөдөлгөөнөөс гадна хотын иргэд маань дотроо төвөөс зах руу хөдөлгөөнд орж эхлэх нь тэр. УИХ-аас 2002 онд газар өмчлөх тухай хууль батлагдсанаар хотын төвийн маш их олон айл хотын зах руу газар барьж хашаа барин суурьшиж эхэллээ. Мөн маш олон айл өвөлдөө байрандаа ирж өвөлжөөд хавар, зун, намартаа хашаандаа байдаг.

Хамгийн гол нь үүний цаана хоёр газар давхар бүртгэл хийлгэж иргэний бүртгэл мэдээллийн системийг холион бантан болгоно. Бас барагтай л бол шилжүүлэг хийлгэдэггүй учраас сонгуулийн үнэмлэхээ авч чадахгүй байх, цаашилбал сонгуульд оролцож чадахгүй байх явдал түгээмэл бий. Засаг даргын задгай гэж нэрлэдэг хүмүүс үүний сонгомол жишээ юм. Тэд зөвшөөрөлгүй газар буусан учир бичиг баримт нь байсан ч тэднийг албан ёсоор бүртгэж авдаггүй.

Эдгээр хүмүүс өөрсдөө гудамжаа нэр өгч айлуудаа дугаарлаж зохион байгуулалтанд ордог хэдий ч албан ёсны хэлээр бол зүгээр л задгайд амьдардаг хүмүүс юм. Үерийн ус буух, голын сав, өндөр хүчдэлийн шугам, цэвэр усны байгууламж зэрэг олон газар зөвшөөрөлгүй айлууд амьдарч байна.

4. Байраа түрээслэгчид: Орон сууцны асуудлыг шилжилтийн үеийн ээдрээтэй хүнд хэцүү цаг үе болох 1997 онд үнэгүй хувьчилсан. Ингэж орон сууц хувь очсоноос хойш өөрийн орон сууц бусдад түрээслүүлж амьдардаг бүхэл бүтэн нийгмийн бүлэг бий болоод байгаа. Тэд дотроо олон хэлбэртэй. Үүнд хоёр өрөөнийхөө нэгийг нь түрээслүүлж хөлсөө төлдөг ядуу айлаас гадна, байраа жилээр түрээслүүлж өөрсдөө гэр хороололд амьдардаг дундчууд, гадаадын хүмүүст сарын 500 доллараас багагүй хөлслүүлдэг өөр байртай хүмүүс ч бий.

Ийм хөдөлгөөн хийдэг хүмүүс хэзээд нүүх хаяг нь өөрчлөгдөж байдаг учир албан ёсны хаягаараа бүртгэлтэй гэвч сонгуульд оролцох үнэмлэхээ ч авч чадахгүй, цаашилбал өөрийн тойрогт нэр дэвшигчийн талаар мэдээлэл авч чадахгүй сонголт хийх эрх нь хязгаарлагддаг. Мөн тэдний нэр дээр саналын хуудас ирдэг гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй. Хэрвээ эзэд нь байхгүй бол ийм саналын хуудасны хувь заяа бүрхэг л байдаг.

5. Улаан паспортнууд. 2004 оны УИХ-ийн сонгуулийн өмнө сонгуулийн өмнө Сонгуулийн ерөнхий хороо иргэдээ сонгуульд оролцуулахын тулд маш олон ажил хийсний нэг нь хуучин улаан паспорттой хүмүүсийг иргэний үнэмлэхээр солих ажил байв. Yүний ачаар хэдэн мянган хүн иргэний үнэмлэхтэй болсон. Гэвч иргэд үүнд бүрэн хамрагдаж чадаагүй, олон иргэд улаан паспорттой байгаа. Ийм хүмүүс одоо хэдэн мянгаар тоологдож байгаа бөгөөд тэд сонгуульд оролцож чадахгүй болоод байна. Тэдэн дээр иргэний үнэмлэхээ гээгдүүлсэн хүмүүс нэмэгдэж бөгөөд нийлбэр дүнгээрээ сонгуулийн ирцэд нөлөөлөх ба тэдний улс төрийн эрх зөрчигдөж байна.

6. Оюутнууд Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуулийн үеэр эрх нь хамгийн их зөрчигдсөн хүмүүс бол хөдөө орон нутгийн оюутнууд юм. Тэднийг сонгуульд оролцуулахгүй байгаа үндэслэл бол тухайн орон нутагт байнгын оршин суугч биш учраас. Судалгаанд оролцогчдын 18.6 хувь нь ажиллаж байсан хэсгийн хороонд оюутнуудтай холбоотой булхай гарч байсан гэсэн.

Энэ нь дараах хэдэн шалтгаантай. Нэгдүгээрт, оюутнуудын ихэнхи нь хоёр нутагтан буюу хөдөөнөөс хотод орж ирж суралцдаг тиймээс бүртгэл үгүй байдаг, хоёрдугаарт, оюутнууд хээрийн, ажлын дадлага гэх мэтээр яг сонгуулийн үеэр бөөнөөр нь зөөх байршуулах боломжтой байдаг, гуравдугаарт, оюутнуудын үзэл бодол хараахан төлөвшиж амжаагүй байдаг, дөрөвдүгээрт, бэл нимгэн ядуу заяатай хэмээн шүлэглэдэг товчоор хэлбэл худалдагдах боломжтой байдагт хэргийн учир оршино.

7.Урьдчилан хорих төвд хоригдож байгаа хүмүүс Энэ удаагийн орон нутгийн сонгуулиар саналаа өгч чадаагүй бас нэгэн бүлэг бол урьдчилан хорих төвд хоригдож байгаа хүмүүс юм. Сонгуулийн хуулийн 2-т эмнэлгийн дүгнэлт ба шүүхийн шийдвэрээр ухаан солиотой нь нотлогдсон түүнчлэн хорих ял эдэлж байгаа хүн сонгуульд оролцохгүй гэж заасан. Мэдээж гэм буруутай нь шүүх хурлаар хараахан тогтоогдоогүй байгаа урьдчилан хорих байранд хоригдож байгаа хүмүүс санал өгөх эрхийг УИХ-ийн сонгуулийн үед эдэлдэг.

Тэнд хоригдож байгаа хүмүүсийн нэрийн жагсаалтыг 7 хоногийн өмнө гаргаж явуулын хайрцгаар саналыг нь авдаг. Үүнд хуулийн нэг хийдэл бий. Хэдхэн жилийн өмнө урьчилан хорих төвийг цагдаагийн байгууллагын харьяалалаас гаргаж шүүхийн шийдвэр биелүүлэх байгууллагын мэдэлд өгсөн. Гэтэл манай сонгуулийн хуулийн 16-р зүйлийн 3-т цагдаагийн газрын эрх баригчид сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг үйлдэхэд шаардагдах мэдээллийг гаргаж өгөх үүрэгтэй гэж заасан. Тэгээд эмнэлэг амралт сувиллын газрын нэрийн жагсаалтыг 7 хоногийн өмнө нийтэд зарладаг байтал урьдчилан хорих төвийн хүмүүсийг хэдэн хүн санал өгөх нэрийн жагсаалтыг гаргана гэж заагаагүй байгаа.

Гэтэл эдгээр хүмүүсийн хувьд саналаа нууцаар өгөх, чөлөөтэй сонгох эрхийг ноцтой зөрчдөгийг хэн бүхэн мэднэ. Энд аймаг болгонд байгаа урьдчилан хорих төвд байгаа сонгогчдын тоог нэмбэл бага биш тоо гарна. Тийм ч учраас судалгаанд оролцогчдын 13.8 хувь нь урьчилан хорих байранд булхай зөрчил гардаг буюу хүний эрхийг зөрчдөг гэж үзжээ.

8. Эмнэлэг, ба амралтын газар УИХ-ийн сонгуулийн үед эмнэлэг амралт сувиллын газар байгаа хүмүүс саналаа өгөх эрхийг эдэлдэг. Сонгуулийн өдөр эмнэлэг амралт сувилалд байгаа хүмүүсийн тухай сонгуулийн хуульд эмнэлэг, амралт, сувиллын газрын эрх баригчид сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг үйлдэхэд шаардагдах мэдээллийг гаргаж өгөх үүрэгтэй гэж заасан.

Эдгээр газарт нэрийн жагсаалтыг санал авах өдрөөс долоо хоногийн өмнө ил тавьж сонгогчдод чөлөөтэй танилцах боломжийг мөн олгох ёстой. Чухам үүний дагуу явуулын хайрцагтай хүмүүс очиж санал авдаг. Судалгаанд хамрагдагсдын 13.9 хувь нь эмнэлэг амралт сувиллын газарт санал авахад булхай гардаг гэж үзсэн. Харин орон нутгийн сонгуулийн үеэр эмнэлэг амралт сувиллын газарт байгаа хүмүүсийн сонгуулийн эрх зөрчигддөг.

9. Цэргүүд Судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн 10 орчим хувь нь цэргүүдийг онцлон дурджээ. Орон нутгийн сонгуулиар ч гэсэн цэргүүд саналаа өгч чадахгүй байгаа нь тэдний сонгох эрх чөлөөг зөрчиж байгаа явдал мөн. Зарим газар цэргийн анги нэгтгэл их байдаг ба тухайн тойргийн сонгогчдын 10 хүртэл хувийг бүрдүүлэх нь ч бий. Цаашид цэргүүдийн саналыг өгүүлэх талаар ажиллах шаардлагатай байгаа.

Орон нутгийн сонгуульд сонгогчдын оролцоо маш идэвхгүй байгаа нь маш олон хүчин зүйлээс хамаарч байна. Гэхдээ байнга оршин суудаггүй, бүртгэлгүй гэсэн шалтгаанаар наад зах нь дээр дурдсан есөн бүлэг хүмүүс сонгуульд оролцож чадахгүй, Үндсэн хуульд заасан сонгуулийн эрх чөлөө нь зөрчигдөж байна. Цаашид сонгуулийн хуульд өөрчлөлт хийх, шинэчлэн боловсруулахдаа эдгээр хүмүүсийн сонгох эрхийг хэрэгжүүлэх талаар багагүй зүйл хийх шаардлагатай байна.
start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

Don`t mention it.

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)